HET PASTOORSPORTRET VAN PASTOOR VAN HOUTEM (1828)

Schrijfster van het artikel: Ellen van Meurs

 

Dit schilderij is eigendom van de rk kerk Sint Petrus’ Banden en is tijdelijk in bruikleen gegeven aan Stadsherstel om in De Hoop op te hangen, zodat het voor bezoekers te bezichtigen is.

De kosten van de restauratie zijn gedragen door enkele parochianen, een pastor en de Historische Kring Diemen.

 

 Afbeelding 1

 

Oleografie, foto of toch gewoon een olieverfschilderij?

 

Het portret van pastoor Van Houtem in 1828 geschilderd door Otto de Boer, is in de zomer/herfst van 2016 gerestaureerd door Richard Hartskeerl uit Haarlem. Hij heeft het schilderij schoongemaakt, opnieuw bedoekt, de verdwenen verfdeeltjes opgevuld en het geheel gevernist. (Zie Afbeelding 1)

 

Gedurende het restauratieproces vertelde hij me dat hij het schilderij een vreemd geval vond. Met name de gelige ondergrond, in combinatie met zwart/witte tinten, en de schaduwpartijen in het gezicht, zonder penseelstreken, deden hem denken aan een druktechniek, op het eerste gezicht zelfs aan een foto. Gezien de datering is een foto echter uitgesloten.

 

Op de nu neutrale achtergrond waren oorspronkelijk planken met boeken te zien. Hartskeerl trof nog een klein deel aan. Mogelijk dat bij het overschilderen van de achtergrond de signatuur en datering van Otto de Boer verdwenen zijn. Gewoonlijk signeerde en dateerde hij langs de bovenrand. Mogelijk om deze reden zijn op de achterkant van de lijst deze gegevens ingekrast.

 

Ook de kleuren op het gelaat en handen van de pastoor zijn later aangebracht.

 

Was het dan wellicht een oleografie, oftewel een chromolithografie/kleurensteendruk?

 

Noor van Mens en Jaap Haag, oud-bestuursleden van de Historische Kring Diemen, waren bereid het portret in ogenschouw te nemen en concludeerden dat het toch gewoon een geschilderd portret is omdat bij een foto de schaduwen in het gezicht en rond het hoofd anders zouden vallen.

 

Papierrestaurator van het Rijksmuseum, Dionysia Christoforou, was zo vriendelijk naar Diemen te komen om het schilderij te onderzoeken. Hoewel het verschil tussen olieverf en olie-inkt moeilijk is te zien, moet Otto de Boer toch echt olieverf gebruikt hebben omdat met een sterke loep toch heel fijne penseelstreepjes te zien waren. De daar aangebrachte verf was dus geen drukinkt maar heel dun uitgestreken olieverf.

 

De techniek van de oleografie bestond vanaf circa 1840. Men probeerde zo schilderijen te imiteren. Ons portret dateert uit 1828 en dit is dus sowieso te vroeg voor een oleografie. Daarnaast is het de bedoeling van de oleografie om meerdere afdrukken te maken en dat zal in het geval van het portret van pastoor Van Houtem niet de opzet geweest zijn.

 

Zij gaf als verklaring voor de gelige ondergrond dat Otto de Boer mogelijk eerst een krijttekening gemaakt heeft van de pastoor.

Toch kon zij geen bindende uitspraken doen over het uitsluiten van bepaalde druktechnieken  omdat zij het schilderij pas zag toen het al gerestaureerd was. Daarbij zijn er nieuwe verflagen over aangebracht waardoor de oorspronkelijke situatie niet meer goed zichtbaar is.

 

 

DE HOOP EN DE OUDE PASTORIE

Pastoor Van Houtem (1788-1831) is hier weergegeven in zijn functie als pastoor, waarschijnlijk met een bijbel in zijn hand. Opvallend aan het portret vind ik de goed getroffen vastberaden blik in zijn ogen. Hij kijkt je werkelijk aan. In 1821 kwam hij naar De Hoop. Hij trof de kerk en pastorie in zeer vervallen staat aan en bovendien met grote schulden bezwaard. Hij nam een aantal maatregelen om de financiële situatie te verbeteren, waaronder het aanleggen van een kerkhof op zijn eigen tuingrond dat in 1827 gereed was. Hij slaagde erin de schulden bijna geheel te saneren en de meest noodzakelijke reparaties uit te laten voeren. In 1827 was het kerkbestuur ook in staat voor 110 gulden een door P. Hemony in 1676 gegoten klok aan te schaffen om op de pastorie te plaatsen. Mogelijk is voor het portret door de parochianen in 1828 geld ingezameld om uit dankbaarheid het portret te bestellen bij Otto de Boer. Met betrekking tot het portret zijn er namelijk geen uitgaven bekend.

 

Afbeelding 2

De pastorie lag gedeeltelijk voor De Hoop en er annex. De huidige pastorie is voor een deel op de grond van de oude gebouwd. (zie afb. 2)

 

In  1795 wordt De Hoop door Van Ollefen  in zijn Nederlandsche stad en dorpsbeschrijvinge als ‘een schoon gebouw, welks wederga zeker zelden op het platte land gevonden wordt; daar bij staat een huis voor de Pastoor, met een groote tuin, alles aan de fraaiheid der kerk beantwoordende.

 

Afbeelding 3

 

Circa 1805 wordt De Hoop afgebeeld in De Bloei van de RC kerk te Amsterdam. Het is mij niet geheel duidelijk of de pastorie hierbij ook is weergegeven. (zie afb. 3)

 

In de oude pastorie was in ieder geval een Pieterskamer, zogenoemd naar het schilderij ‘De bevrijding van de H. Petrus uit zijn banden’ dat in die ruimte, waarschijnlijk boven het haardvuur, hing. In deze kamer stierf pastoor Van Houtem plotseling aan een bloedspuwing op 42-jarige leeftijd.

 

Verder was er een zaal in de oude pastorie. Deze wordt door pastoor Vermeulen (1833-1908) vermeld in 1873: ‘Het schoon portret van deze ijverige pastoor dat nog tegenwoordig in de zaal der pastorie hangt’.

De  pastorie was wel vochtig en slecht ingedeeld. Het woonhuis van de pastoor was ook te klein en dus werd er aan de westzijde een loods met afdak aangebouwd. Vlak na de kerst in 1823 werd er ingebroken in De Hoop: uit de loods hadden de dieven een handbijl gepakt en, samen met een de pastoor onbekende ijzeren duim, de buitendeur van de kerk geforceerd en het glas erboven kapot gemaakt. De deur van het gesloten voorportaal was ook opengebroken. Gestolen werden twee zilveren kronen welke geplaatst waren geweest op de hoofden van een Mariabeeld en een van de Christusbeeldjes. Hiervoor hadden de dieven een ladder uit de loods gehaald. Verder werd een armbos, die vastgeschroefd zat aan  de binnenzijde  van het kerkportaal, afgebroken. Deze werd teruggevonden in een sloot achter de tuin van Van Houtem.

Voor de bouw van de huidige pastorie in 1882 werd de oude pastorie deels afgebroken en deels verbouwd tot voorhuis van De Hoop.

 

Otto de Boer

De Friese kunstschilder Otto de Boer (1797-1856), woonde destijds in Amsterdam.

Als veelbelovende kunstenaar financierden enkele bewonderaars een kunstreis die hem in de jaren 1824-1826 onder meer naar Rome en Wenen voerde. Toen De Boer weer thuis was, viel hij als persoon wat minder in de smaak naar het schijnt. Gezegd werd dat hij met ‘verbasterde zeden’ was teruggekomen en  hij als mens een weg was ingeslagen die door zijn tijdgenoten niet werd geaccepteerd. Hij schilderde vooral portretten. Het lijkt erop dat hij een atelierruimte had met vaste attributen: een boekenkast op de achtergrond en een tafel met een stoel. Op de site van het Rijksbureau voor Documentatie (RKD) staan nog meer portretten in een dergelijke setting.

In 1856 stierf De Boer te Leeuwarden, verbitterd en vergeten.

 

Bronnen:                 

Hout, A.P.J.H. van den: ‘Een schoon gebouw, welks wederga zeker zelden op het platte land gevonden wordt’,  de bouw en decoratie van het De Hoop te Diemen, in J.P.P Hinssen & J. Haag (red.): Het Rooms Kerkhuys te Diemen, Amsterdam 1993, p. 57-75.

Mens, L.J., van: ‘Een sieraad voor de gemeente’: de rooms-katholieke begraafplaats, in: J.P.P. Hinssen & J. Haag (red.): Het Rooms Kerkhuys te Diemen, Amsterdam 1993, p. 76-80.

Meurs, Ellen van, Portret pastoor C.C. van Houtem in de pastorie, 1828 Otto de Boer, in: Het katholieke hart van Diemen, Honderd jaar Sint Petrus’ Bandenkerk 1910-2010, Diemen 2010, p. 62-64.

Smeets, E.S.: De pastorie, in: J.P.P. Hinssen & J. Haag (red.): Het Rooms Kerkhuys te Diemen, Amsterdam )1993, p. 81-86.

Informatie van Jaap Haag m.b.t. het deels verbouwen tot voorhuis van De Hoop van de oude pastorie in 1882.

Informatie van Noor van Mens m.b.t. de diefstal en de aanbouw van de loods, respectievelijk 1823 GADna 65 en GADOA inv 17 kerk.

 

Onderschriften bij afbeeldingen.

Afb. 1: portret pastoor C.C. van Houtem, olieverf op doek (h. 67 x br. 54,3 cm), in 1828 geschilderd door Otto de Boer (foto Jaap Haag).

Afb. 2: Plattegrond De Hoop en pastorie: Gemeente Archief Diemen, Archief Rooms-katholieke kerk (GAD-ARKK), invent.nr. 3, Liber Memorialis, p. 155.

Afb. 3: ‘De Bloei van de R.C. Kerk te Amsterdam’, door C. de Waardt (tekenaar) en J .L. van Beek (graveur). Ets (proefdruk), circa 1850, 630 x 505 mm. In het rechthoekige vlak rechtsonder staat het kerkhuis De Hoop afgebeeld (foto Museum Amstelkring).

 

Samenvatting

 

Dit schilderij is eigendom van de rk kerk Sint Petrus’ Banden en is tijdelijk in bruikleen gegeven aan Stadsherstel om in De Hoop op te hangen, zodat het voor bezoekers te bezichtigen is.

 

De kosten van de restauratie zijn gedragen door enkele parochianen, een pastor en de Historische Kring Diemen.

 

De restaurator van dit portret, R. Hartskeerl uit Haarlem, vermoedde dat het een foto, een oleografie oftewel kleurensteendruk was. Papierrestaurator Dionysia Christoforou van het Rijksmuseum is  naar Diemen gekomen en heeft het daarom onderzocht. Zij zag met een sterke loep toch fijne penseelstreepjes en concludeerde dat het toch gewoon een olieverfschilderij is. Toch kon zij geen bindende uitspraken doen over het uitsluiten van bepaalde druktechnieken  omdat zij het schilderij pas zag toen het al gerestaureerd was. Daarbij zijn er nieuwe verflagen over aangebracht waardoor de oorspronkelijke situatie niet meer goed zichtbaar is.

 

Pastoor Van Houtem (1788-1831) kwam in 1821 naar De Hoop en trof de pastorie en kerk in zeer vervallen staat aan. Onder meer door een kerkhof op zijn eigen tuingrond aan te leggen, slaagde hij erin de schulden bijna geheel te saneren. En de meest noodzakelijke reparaties uit te laten voeren.

 

Hij stierf plotseling op 42-jarige leeftijd aan een bloedspuwing in de Pieterskamer van de pastorie van de schuilkerk. De lag gedeeltelijk voor De Hoop.

 

Otto de Boer (1797-1856), een Friese kunstschilder, woonde destijds in Amsterdam. Hij schilderde vooral portretten. Het lijkt erop dat hij een atelierruimte had met vaste attributen, zoals een boekenkast op de achtergrond, een tafel met een stoel.

Op de site van het Rijksbureau voor Documentatie te Den Haag staan nog meer portretten van hem in een dergelijke setting.

 

 

De geschiedenis

van Diemen

 

van Diemen

 

 

 

 

 

 

Menuknop